ΠΙΤΣΙΜΠΟΥΡΓΚΟ - ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ | ΚΡΙΤΙΚΗ

Επιστροφή στο project «100 βιβλία σε έναν χρόνο» και αυτή τη φορά μιλάμε για ένα επιστολικό μυθιστόρημα (ή αφήγημα, όπως αναγράφεται και στο εξώφυλλο) με τίτλο Πιτσιμπούργκο, το οποίο φέρει την υπογραφή της Σώτης Τριανταφύλλου. Αν και το συγγραφικό σύμπαν της Τριανταφύλλου δεν ανήκει σταθερά στις προσωπικές μου αναγνωστικές προτιμήσεις (και δεν είναι λίγες οι φορές που απόψεις της, είτε μέσα από την αρθρογραφία είτε σε συνεντεύξεις, με βρίσκουν αντίθετο) το συγκεκριμένο έργο ήταν μια ευχάριστη εξαίρεση. Πρόκειται για ένα λιτό, συγκινητικό και κοινωνικά ευαίσθητο κείμενο, το οποίο μπορεί να διαβαστεί και ως λογοτεχνική μαρτυρία μιας μεταβατικής εποχής. Η ανάγνωση του «Πιτσιμπούργκο» εντάσσεται σε εκείνη την κατηγορία σύντομων λογοτεχνικών έργων που, παρά τη μικρή τους έκταση, κατορθώνουν να αποτυπώσουν με ακρίβεια μια ολόκληρη ιστορική και κοινωνική συνθήκη.

Η συγγραφέας

Η Σώτη Τριανταφύλλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1957, «… στο τέλος των μοντέρνων καιρών, λίγο πριν την επιστροφή του Μεσαίωνα…», όπως γράφει στο βιβλίο της «Ο χρόνος πάλι». Ξεκίνησε σπουδές στην Ελλάδα και συνέχισε σε Παρίσι, Νέα Υόρκη και Λονδίνο. Συγγραφέας, ιστορικός, μεταφράστρια, αρθρογράφος, με πλούσιο συγγραφικό έργο που περιλαμβάνει διηγήματα, νουβέλες, μυθιστορήματα και δοκίμια.

Το βιβλίο

Το αφήγημα «Πιτσιμπούργκο» κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2006 από τις Εκδόσεις Αιγέας. Εγώ το ανακάλυψα το 2023, μέσα από την επανέκδοσή του από τις Εκδόσεις Πατάκη. Σε αυτό το πόνημά της, η Τριανταφύλλου καταπιάνεται με το ζήτημα της μετανάστευσης, τον ξεριζωμό, τη φτώχεια, την πείνα, τον πόνο, την αναμονή για μια καλύτερη ζωή, τις αρρώστιες, τις δυστυχίες και τα προβλήματα του λαού λίγο πριν από τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων και την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσα από τις δώδεκα επιστολές που ανταλλάσσουν οι νιόπαντροι Δημοσθένης και Ελέγκω, ο αναγνώστης πληροφορείται την κατάσταση που επικρατεί στο νησί της Χίου, αλλά και στο Πίτσμπουργκ της Πενσυλβάνια, τον τόπο του χάλυβα, του κάρβουνου και της ελπίδας. Παράλληλα, γίνονται ανάλαφρες αναφορές σε ήθη, έθιμα και κουτσομπολιά που συμβαίνουν στο νησί, αλλά και στις αλλαγές που συντελούνται στον κόσμο. «Εχτός αφ’ την ευλογιά, ήρτε στη Χώρα ο κινηματογράφος! Εσύ που ’σαι στην Αμερική οχτώμισι μήνους ξέρεις ήντα είναι ο κινηματογράφος…» γράφει η Ελέγκω σε μια επιστολή της, φοβισμένη μπροστά σε αυτές τις «κινούμενες φωτογραφίες». Και παρακάτω, ο ίδιος φόβος εμφανίζεται και απέναντι στο τηλέφωνο. Η αλληλογραφία του ζευγαριού ξεκινά στις 6 Ιανουαρίου 1913, με επιστολή του Δημοσθένη. Η επιστολή φτάνει στα χέρια της Ελέγκως οκτώμισι μήνες μετά τον ξενιτεμό του. Η αλληλογραφία ολοκληρώνεται στις 11 Ιουνίου 1914, και πάλι με δική του επιστολή. Τα γράμματα που ανταλλάσσουν γίνονται δύναμη, ελπίδα, προσμονή, αλλά και παράπονο και απογοήτευση, όταν δεν έρχεται το πολυπόθητο εισιτήριο που θα ένωνε ξανά το ζευγάρι στην Αμερική. Το όνειρο αυτό τελικά πραγματοποιείται ή ματαιώνεται μέσα από τη δέκατη τρίτη επιστολή (χωρίς περαιτέρω αποκαλύψεις). Να πω σε αυτό το σημείο ότι η επιλογή της συγγραφέως να χρησιμοποιήσει τη ντοπιολαλιά της Χίου, παραθέτοντας και σχετικό γλωσσάρι στο τέλος του βιβλίου, είναι κάτι παραπάνω από εύστοχη. Η επιλογή αυτή ενισχύει την αυθεντικότητα και βυθίζει τον αναγνώστη βαθύτερα στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της αφήγησης. Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο επανεκδόθηκε, αλλά και ότι μεταφέρθηκε στο θέατρο, σε παράσταση της Αρκαδίας Ψάλτη, με τους Τζωρτζίνα Λιώση και Σταμάτη Μπάκνη να ερμηνεύουν την ιστορία αγάπης του Δημοσθένη και της Ελέγκως. Μια ολόκληρη εποχή, η μετανάστευση ως διαχρονικό κοινωνικό τραύμα, ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα, αγάπη και έρωτας, πραγματικότητα και μυθοπλασία, συμπυκνώνονται σε μόλις 72 σελίδες. Αφήγημα; Επιστολικό μυθιστόρημα; Προσωπικά, θα χαρακτήριζα το «Πιτσιμπούργκο» ως ημερολόγιο μιας εποχής, ένα κείμενο που διασώζει εικόνες, μνήμες και εμπειρίες. Ένα βιβλίο που αξίζει να αναζητήσει και να διαβάσει κανείς.