Μια ζωή χωρίς άλλοθι - Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ | κριτική

Τις τελευταίες ημέρες οι τηλεοράσεις, τα ραδιόφωνα και τα ενημερωτικά site μεταδίδουν την είδηση: η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών. Και ύστερα αρχίζει εκείνο το γνώριμο ποτάμι δηλώσεων, αφιερωμάτων, παλαιότερων συνεντεύξεων· λέξεις που προσπαθούν να περιγράψουν ποια ήταν αυτή η γυναίκα και τι κατάφερε. Μια σπουδαία ακαδημαϊκός. Μια Ελληνίδα που διέπρεψε στο εξωτερικό. Η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη.

Ξέρω ελάχιστα. Πάνω κάτω όσα διαβάζω στους τίτλους. Στα μάτια μου, η ιδιαίτερη παρουσία της: κομψή, αυστηρή, βλέμμα υγρό, έτοιμο να τρέξει συναίσθημα. Και στα αφτιά μου, η βραχνή φωνή της.

Θυμήθηκα ότι στη βιβλιοθήκη μου «κατοικεί» τα τελευταία χρόνια η ζωή της, όπως την αφηγήθηκε στον Γιάννη Μπασκόζο, στο βιβλίο "Μια ζωή χωρίς άλλοθι". Δεν θυμάμαι γιατί παρέμεινε τόσα χρόνια αδιάβαστο, αλλά δεν στάθηκα πολύ σε αυτό. Έκατσα αναπαυτικά και άρχισα να διαβάζω.

"Από τα προσφυγικά σπίτια στον Βύρωνα, όπου εξακολουθεί να μένει, και τα βουνά της Στερεάς, ως Επονιτάκι, στο κέντρο του Παρισιού, Πρύτανης όλων των Πανεπιστημίων του Παρισιού, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ είχε μια ταραχώδη όσο και ενδιαφέρουσα ζωή. Η ίδια την τιτλοφορεί «χωρίς άλλοθι» γιατί πολλές φορές κινήθηκε στα όρια των εποχών με ρίσκο και θράσος..."

Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα και γρήγορα, καθότι μικρό σε μέγεθος, αλλά πρόκειται ουσιαστικά για σύντομες και σκόρπιες αναμνήσεις από τη ζωή της συγγραφέως. Κάποιες συνοδεύονται από ασπρόμαυρες φωτογραφίες. Η γραφή τρέχει, και μαζί της τρέχει μια ζωή γεμάτη αντιθέσεις: Κατοχή και πανεπιστημιακά έδρανα, προσφυγική καταγωγή και διεθνείς διακρίσεις, προσωπικές δοκιμασίες και δημόσια αναγνώριση, επιτυχίες και αποτυχίες. Στέκομαι περισσότερο στους φίλους της: Λαμπράκης,  Ζέη, Πατρίκιος, Λάτση, Κούρκουλος, Χατζιδάκις και ο έρωτάς του για εκείνη; Η Φρειδερίκη, ο γάμος με τον Ζακ Αρβελέρ, η Αριστερά,  η Κατοχή και τα πτώματα στους δρόμους, τα Δεκεμβριανά, ο Εμφύλιος, η Κρίση... "Είμαι 91 ετών,  μπορώ να λέω αυτά που θέλω", δηλώνει κάποια στιγμή και το κάνει πράξη.  Μιλά για όλους και για όλα.  Χωρίς υπεκφυγές.  

Ο Μπασκόζος, αναγνωρισμένος συγγραφέας, με το μεστό και ακριβές του ύφος, κατέγραψε την αφήγηση της Αρβελέρ με μοναδική πιστότητα. Η Αρβελέρ δεν αφηγείται για να εντυπωσιάσει. Δεν στήνει μνημείο στον εαυτό της. Μιλά με ευθύτητα, με εκείνη την καθαρότητα που έχουν οι άνθρωποι που έζησαν ιστορικές τομές και έμαθαν να ξεχωρίζουν το ουσιώδες από το πρόσκαιρο.

Η πορεία της από τη μεταπολεμική Αθήνα μέχρι τη γαλλική ακαδημαϊκή ελίτ δεν παρουσιάζεται ως θρίαμβος, αλλά ως αποτέλεσμα δουλειάς, πείσματος και βαθιάς πίστης στη γνώση. Αυτό είναι και το μεγάλο κέρδος του βιβλίου: δεν διαβάζεις απλώς τη βιογραφία μιας σημαντικής προσωπικότητας. Διαβάζεις μια στάση ζωής. Τη θέληση για εξέλιξη. Το πείσμα να προχωράς ακόμη κι όταν οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές. Την αφοσίωση στη γνώση όχι ως μέσο καταξίωσης, αλλά ως διαρκή αναζήτηση αλήθειας.

Όσο προχωρούσα στις σελίδες, το «ποτάμι» των τηλεοπτικών αφιερωμάτων έπαψε να έχει σημασία. Δεν με απασχολούσαν πια οι τίτλοι και τα αξιώματα. Με απασχολούσε η φωνή. Μια φωνή που κουβαλά εμπειρία σχεδόν ενός αιώνα και εξακολουθεί να επιμένει πως η Ιστορία είναι ευθύνη.

Τελικά, ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό αποτύπωμα του βιβλίου: μας θυμίζει ότι μια ζωή χωρίς άλλοθι είναι μια ζωή χωρίς υπεκφυγές. Με επιλογές. Με συνέπεια. Με πίστη σε αξίες που δεν αλλάζουν με τις εποχές. Και κάπως έτσι, ένα βιβλίο που έμεινε χρόνια αδιάβαστο στη βιβλιοθήκη μετατράπηκε σε έναν σιωπηλό, προσωπικό αποχαιρετισμό. Και όπως ίσως κατάλαβες αυτό ήταν το τέταρτο από τα εκατό βιβλία που έχω βάλει στόχο να διαβάσω αυτή τη χρονιά.